ΦΙΛΟΚΑΛΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ 2: ''Ο ΝΟΥΣ'' (ΜΕΡΟΣ 11ον)

 

Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 75-83.
Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο άνθρωπος, το υπέροχο αυτό θεόπλαστον ον, η κορωνίς της Δημιουργίας, είναι μία σύνθεσις ύλης και πνεύματος, σώματος και ψυχής. Η υπέρβασις και μετάβασίς του από τον υλικό προς τον άϋλο, από τον αισθητό προς τον υπεραισθητό κόσμο γίνεται με την δύναμι της ψυχής, τον νου. Θεμελιώδης πίστις της Εκκλησίας μας είναι ότι ο άνθρωπος αποτελεί εικόνα του Τριαδικού Θεού. Ο Τριαδικός Θεός είναι Νους (Πατήρ), Λόγος (Υιός) και Πνεύμα. Νους ο άναρχος τον Λόγον απορρήτως γεγένηκε, / και το θείον Πνεύμα, το ισοσθενές εκπεπόρευκε' / και διά τούτο Τριάδα ομοούσιον, / τον Δεσπότην των όλων Θεόν καταγγέλλομεν. (Τριαδικός κανών, ήχος δ'). Και ο άνθρωπος είναι τριαδική εικόνα του Θεού. Ο άνθρωπος είναι και αυτός νους, λόγος και πνεύμα. Σε αυτήν την τριαδική, από άπειρη θεία αγάπη κατασκευή του (κατ' εικόνα) και στην κατά χάριν θέωσι (καθ' ομοίωσιν) έγκειται το απεριόριστο μεγαλείο του. Από αυτό το μεγαλείο φαίνεται η ασύγκριτη διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα. Η ψυχή εδώ είναι μία, διαιρείται κατά τους αγίους Πατέρες σε τρεις δυνάμεις ή σε τρία μέρη: στο λογιστικό, στο επιθυμητό και στο θυμοειδές. Όργανο με το οποίο ενεργοποιείται το λογιστικό είναι ο νους. Ερώτησε κάποιος έναν ερημίτη: - Γέροντα, τί είναι νους; Με χαρακτηριστική απλότητα ο γέροντας, είπε: - Να, άμα λείψει ο κυβερνήτης από ένα καράβι, τί λες; Θα καταντήση στο λιμάνι; Τα κύματα θα το σπάσουν. Έτσι και ο νους. Είναι κυβερνήτης. Κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά <<νους>> λέγεται και η ενέργεια του νου που συνίσταται σε λογισμούς, κρίσεις, συλλογισμούς και νοήματα. Αλλά όμως δεν είναι ο ίδιος ο νους, αλλά ενέργειες του νου. Νους είναι και η δύναμις που ενεργεί αυτά, η οποία ονομάζεται και  κ α ρ δ ί α  στην Αγία Γραφή. Η οποία καρδία είναι η κυριώτερη από όλες τις άλλες δυνάμεις της ψυχής και από αυτή τη δύναμι χαρακτηρίζεται η ψυχή μας λογική>> (Λόγος περί προσευχής και καθαρότητος καρδίας, Φιλοκαλία, τόμ. Α', σ. 133, κεφ. γ'). Αλλά ο νους είναι και η ικανότης του νου για την ένωσί του και μέθεξι με τον Θεόν. Αλλού ονομάζεται ικανότης προς θέα ή θεωρία ή όρασι του Θεού. Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Το να βλέπει κανείς τον Θεό, είναι ένωσις με τον Θεόν. Να γιατί ο νους κατά την πατερική ορολογία ονομάζεται <<οφθαλμός της ψυχής>>, <<νοερός οφθαλμός>>, <<όμμα>> ή <<θεωρητικόν ή λογιστικόν>> μέρος της ψυχής. Είναι εικόνα του Θεού ο άνθρωπος, διότι έχει νου. Ο νους του ανθρώπου είναι ένας δημιουργικός παράγων κάθε λεγομένου έργου πολιτισμού. Αλλά είναι τραγικό όταν στον νου λείπει η γνωστική και διακριτική αίσθησις. Τυφλώνεται τότε, εξέρχεται εντελώς από τον εαυτό του (καθώς θα δούμε) και αποκτά απόλυτες σχέσεις με τα δημιουργήματα, με την κατ' αίσθησι φύσι των όντων, ενώ η ουσία του είναι νοερά. Κολυμπά σ' ένα πέλαγος οιήσεως και κενοδοξίας, παύει να είναι <<ενεργεία νους>> και γίνεται μόνον <<δυνάμει νους>>, δηλαδή, αλογοποιείται. Γίνεται σαν τους άψυχους ηλεκτρονικούς εγκεφάλους που κατασκευάζει, σαν τα πλαστικά λουλούδια χωρίς άρωμα, σαν τις τυφλές μηχανές του. <<Ο νους του ανθρώπου, κατά την έκφρασι συγχρόνου γέροντος ασκητού, ομοιάζει με ένα πετεινόν του ουρανού, άλλοτε υψιπετές και άλλοτε χαμερπές>>. Με τα ύψη της αναβάσεως και αναγωγής του νου αφ' ενός και με τις πτώσεις του στα κατώτερα μέρη της γης αφ' ετέρου, στα οποία κυλιέται ο νους διά της επενεργείας των παθών, ασχολούνται οι Φιλοκαλικοί άγιοι Πατέρες. Η αυτοσυγκέντρωσις ή <<συνέλιξις>> του νου όσων ανθρώπων ασχολούνται με την λεγόμενη <<γιόγκα>> των μη χριστιανικών ανατολικών θρησκειών, μπορεί να πραγματοποιείται, αλλά είναι άπρακτη και άκαρπη. Ο νους εκεί παραμένει στην μέθοδο. Μέχρις εδώ μπορεί να θεωρηθή σαν μια επαινετή, ανθρώπινη όμως και μόνο προσπάθεια, γι' αυτόν τον λόγο και εκ των προτέρων καταδικασμένη. Ο νους εκεί σταματά στη μέση του δρόμου <<από Ιερουσαλήμ εις Ιεριχώ>> και <<λησταίς περιπίπτων, οι και εκδύοντες αυτόν και πληγάς επιτεθέντες αφιέντες αυτόν ημιθανή τυγχάνοντα>>. Αυτό συμβαίνει, διότι εκεί ο νους δεν έχει αντικείμενο, αναζητεί έναν ανύπαρκτο φωτισμό, και πλανάται <<πλάνην οικτράν>>, αφού στην πραγματικότητα ενούται με δαιμονικόν πνεύμα, το οποίο κατορθώνει να παρουσιάζη το ψεύδος ως αλήθεια και την αλήθεια ως ψεύδος <<μετασχηματιζόμενον εις άγγελον φωτός>>. Εθεωρήσαμε λοιπόν αναγκαίο, το δεύτερο τεύχος των Φιλοκαλικών Σελίδων να το αφιερώσουμε στο μέγιστο αυτό θέμα. Θερμή παράκλησις προς τους αγαπητούς αδελφούς αναγνώστας να προσεύχωνται για την ευτέλειά μας, ο Κύριος να καθαρίζη και τον ιδικόν μας νου <<από παντός μολυσμού σαρκός και πνεύματος επιτελούντα αγιωσύνην εν φόβω Θεού>> (Β' Κορινθ. κεφ. ζ' 1).

( ε κ  τ ο υ  π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο υ )

Το Άγιον και φιλάνθρωπο Πνεύμα μας διδάσκει ότι είναι μία η φυσική αίσθησις της ψυχής. Διότι οι άλλες πέντε του σώματός μας αισθήσεις διαφέρουν ως προς την ανάγκη της κάθε μιας. Αυτή όμως η αίσθησις της ψυχής διαιρείται εξαιτίας του ότι ο νους εγλίστρησε με την παρακοή των πρωτοπλάστων.

Διαιρείται αναλόγως με τις κινήσεις της ψυχής. Γιατι ο νους αφ' ενός μεν συντάσσεται με το εμπαθές μέρος της ψυχής, όθεν τότε αισθανόμεθα τα του βίου τούτου καλά με ευχαρίστησι. Αφ' ετέρου δε πολλές φορές συντάσσεται με το λογιστικό και νοερό της ψυχής μέρος και αισθάνεται ηδονή στην κίνησι αυτή της ψυχής και γ' αυτό ο νους μας τότε, όταν σωφρονούμε, επιθυμεί να τρέχη προς τα ουράνια κάλλη.

Εάν έλθωμε στην έξι να περιφρονούμε τα κοσμικά καλά θα μποράσωμε και την γεώδη όρεξι της ψυχής να την ενώσωμε με την λογική διάθεσι, με την κοινωνία του Αγίου Πνεύματος που μπορεί να <<οικονομήση>> τούτο. Διότι, αν η Θεότης Αυτού με τις ενέργειές Της, δεν <<καταγαύση>> τα <<ταμεία της καρδιάς μας>> δεν θα δυνηθούμε με αδιαίρετη αίσθησι, δηλαδή με ολόκληρη την διάθεσι, να γευθούμε το αγαθό. 

Αίσθησις νοός είναι η ακριβής γεύσις των διακρινομένων. Διότι, όπως με την γευστική αίσθησι του σώματος διακρίνομε τα καλά από τα φαύλα στον καιρό της υγείας και επιθυμούμε τα καλά, έτσι και ο νους μας, όταν με ευρρωστία και με πολλή αμεριμνησία αρχίση να κινείται, μπορεί να αισθάνεται και την θεία παρηγοριά και να μη αρπάζεται μηδέποτε από την αντικείμενη ενέργεια.

Διότι, όπως το το σώμα όταν γεύεται τα γεώδη φαγητά έχη την πείρα της αισθήσεως άπταιστη, έτσι και ο νους. Όταν ο νους, κατανικά το φρόνημα της σαρκός μπορεί να γευθή χωρίς καμμιά πλάνη την παρηγορία του Αγίου Πνεύματος. <<Γεύσασθε γαρ φησί και ίδετε ότι Χριστός ο Κύριος>>. Και μπορεί να έχη την μνήμη της γεύσεως με την ενέργεια της αγάπης παντοτινή για να δοκιμάζη ακατάπαυστα τα διαφέροντα, όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος:

<<Και τούτο προσεύχομαι ίνα η αγάπη υμών έτι μάλλον περισσεύη, εν επιγνώσει και πάση αισθήσει εις το δοκιμάζειν τα διαφέροντα>>. Το να καθαρίση κανείς τον νου, τούτο είναι έργο μόνο του Αγίου Πνεύματος. Διότι, αν δεν εισέλθη ο δυνατός και συλλάβη τον άρπαγα, δεν θα ελευθερωθή το λάφυρο. Πρέπει, λοιπόν, με όλα και πλέον με την ειρήνη της ψυχής να αναπαύωμε το Άγιον Πνεύμα για να έχωμε τον λύχνο της γνώσεως πάντοτε αναμμένο επάνω μας.

Διότι, όταν ο λύχνος αστράπτει ακατάπαυστα μέσα στα ταμεία της ψυχής, όχι μόνο γίνονται ολοφάνερες όλες οι πικρές και σκοτεινές προσβολές του δαίμονος, αλλά και εξασθενούν πολύ, ελεγχόμενες από το άγιο και ένδοξο εκείνο φως. Γι' αυτό ο Απόστολος λέγει: <<Το Πνεύμα μη σβέννυτε>>.

Αντί να πη, όταν ποιήτε κακά έργα ή όταν λογίζεσθε κακούς λογισμούς, λυπήτε την αγαθότητα του αγίου Πνεύματος και θα στερηθήτε την υπέρμαχο εκείνη λαμπάδα. Διότι δεν σβήνετε το αϊδιο και ζωοποιό, αλλά η λύπη Εκείνου, δηλαδή η αποστροφή, εγκαταλείπει τον νου στυγνό και αφεγγή. Όπως ακριβώς η θάλασσα όταν ταράζεται, φυσικώς το λάδι που χύνεται πάνω σ' αυτή, με την ιδιότητά του να απαλαίνη, νικά την ζάλη, έτσι και η ψυχή μας, όταν απαλαίνη από την χρηστότητα του Αγίου Πνεύματος, γληνεύει ευχάριστα.

Διότι ηττάται χαίρουσα, κατά τον άγιο που λέγει: <<πλην τω Θεώ υποτάγηθι η ψυχή μου>> με την επισκιάζουσα εκείνη, αγαθή και άρρητη χρηστότητα. Γι' αυτό λοιπόν, τότε πολλοί παροξυσμοί από τους δαίμονες επιβουλεύονται την ψυχή, αλλά παραμένη αόργητος και γεμάτη από κάθε χαρά, στο σημείο που έρχεται ή μένει κανείς, όταν καταγλυκαίνει ακατάπαυστα την ψυχή του με τον φόβο του Θεού.

Διότι στους αγωνιστάς ο φόβος του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού φέρει ένα είδος εξαγνισμού. <<Ο γαρ φόβος Κυρίου, λέγει, αγνός διαμένων εις αιώνα αιώνος>>. Ότι, λοιπόν, ο νους, όταν αρχίση πυκνά να ενεργήται από το θείο φως γίνεται όλος διαφανής, ώστε να βλέπη πλούσια το φως του, δεν πρέπει να αμφιβάλλωμε.

Τούτο λέγω ότι γίνεται όταν η ψυχή κατακυριεύση τα πάθη. Κάθε τι δε που φαίνεται σ' αυτόν σαν σχήμα, είτε σαν φως, είτε σαν φωτιά, γίνεται από την κακοτεχνία του εχθρού. Ο θεσπέσιος Παύλος μας διδάσκει με σαφήνεια, λέγοντας ότι μετασχηματίζεται ο εχθρός σε άγγελο φωτός.

ΤΟΥ ΑΒΒΑ ΗΣΑΪΟΥ

Αδελφοί, ας πάρωμε παράδειγμα τον αγαπητό Ιώβ, που υπήκουσε κατά πάντα στους γονείς του κατά Θεόν, και ο οποίος έλαβε την ευλογία. Απήλθε στην Μεσοποταμία, ήλθε δε πρώτα σ' ένα τόπον που λέγεται Βεθήλ, και ο οποίος ερμηνεύεται οίκος Θεού. Και εκοιμήθη εκεί και είδε σε αποκάλυψι την νύκτα, τύπον μιας κλίμακος που έφθανε από τον Ουτανό στην γη και αγγέλους του Θεού να ανεβαίνουν από αυτή, ο δε Κύριος είχε στηριχθή σ' αυτή.

Αυτό το σημείο είναι όσων έρχονται να δουλεύουν στον Θεόν. Στην αρχή μεν αποκαλύπτεται σ' αυτούς ο τύπος των αρετών, αλλά αν δεν κάνουν τον κόπο τους, δεν μπορούν να φθάσουν τον Θεόν.

Αφού σηκώθηκε λοιπόν ο Ιακώβ συνεφώνησε διαθήκη με τον Θεό να μείνη δούλος Του και ενεδυνάμωσε αυτόν ο Θεός λέγοντας: <<Θα είμαι μαζί σου και θα σε φυλλάξω>>.

Έπειτα ήλθε στην Μεσοποταμία για να πάρη γυναίκα στον τόπο εκείνο και να τεκνοποιήση. Όταν είδε την Ραχήλ, την αγάπησε και εδούλευσε γι' αυτή επτά χρόνια. Αλλά δε του εδόθη έως ότου πάρη πρώτα την Λεία. Και τελείωσε την <<δουλεία>> της Ραχήλ άλλα επτά χρόνια και τότε εδόθη σ' αυτόν και η Ραχήλ γίνεται στείρα. Η έννοια του λόγου αυτού είναι η εξής:

Μεσοποταμία ονομάζεται η περιοχή μεταξύ δύο ποταμών. Το όνομα του πρώτου Τίγρις και του δευτέρου Ευφράτης. Ο Τίγρις ερμηνεύεται διάκρισις ο δε Ευφράτης ταπεινοφροσύνη. Η Λεία λαμβάνεται ως τύπος των σωματικών κόπων. Η Ραχήλ ως τύπος της αληθινής θεωρίας. Αυτά, λοιπόν, συμβαίνουν στον άνθρωπο ενώ βρίσκεται στην Μεσοποταμία.

Ώστε με την αρετή της διακρίσεως να κάνη τους σωματικούς κόπους, διότι αυτοί αντιστέκονται στην έχθρα του διαβόλου και με την αρετή της ταπεινοφροσύνης να φθάση στην αληθινή θεωρία. Δεν εγέννησε η Ραχήλ έως ότου εγέννησε η Λεία όλα τα τέκνα της. Ο λόγος φανερώνει ότι εάν δεν κάνη ο άνθρωπος όλο το πρακτικό μέρος της αρετής, η αληθινή θεωρία δεν τον ελευθερώνει.

Γυναίκες βέβαια ήσαν γι' αυτόν και οι δύο. Αγαπούσε όμως την Ραχήλ περισσότερο από την Λεία, διότι η μεν Λεία είχε τα μάτια της αδύνατα, ενώ η Ραχήλ ήταν πάρα πολύ ωραία. Αυτή την έννοια έχει το λεχθέν ότι η πρώτη γυναίκα είχε τα μάτια αδύνατα. Δηλαδή ενώ ο άνθρωπος είναι στους σωματικούς κόπους δεν μπορεί να δη την δόξα της αληθινής θεωρίας...

Ιακώβ ωνομάσθηκε διότι κατενίκησε τον εχθρό έως ότου αξιώθηκε να πάρη την ευλογία και σώση τις αισθήσεις, οι οποίες ήσαν στα χέρια του εχθρού. Όταν δε ελευθερώθησαν οι αισθήσεις τότε μετωνομάσθη Ισραήλ, δηλαδή <<νους ορών τον Θεόν>>. Αν λοιπόν ο νους φθάση να δη την δόξα της Θεότητος, τον φοβάται τον νουν αυτόν ο εχθρός.

Ώστε, κι αν έρθη ο Ησαϋ για να συναντήση τον Ιακώβ με πικρότητα, η ταπενοφροσύνη του Ιακώβ σβήνει την κακία του και δεν πολεμεί αυτός, αλλά αφού ρίψη τον εαυτόν του ενώπιον του Θεού, έχει τον Θεόν που πολεμεί υπέρ αυτού. Και αν τον φθονήση ο εχθρός, βλέποντας τον άνθρωπο και την μεγάλη του δόξα που απέκτησε, δεν μπορεί να τον βιάση.

Διότι ο Θεός είναι βοηθός του, καθώς είναι γραμμένο: <<Απόστρεφε εις την γην της γενέσεώς σου και έσομαι μετά σου>>. Ήλθε, λοιπόν, στην Ιερουσαλήμ, δηλαδή στην ειρήνη. Αυτό ερμηνεύεται: Αν ο Θεος ξεπεράση τον πόλεμο φθάνει στην ειρήνη. Και αγόρασε αγρόν στην γη της επαγγελίας και οικοδόμησε θυσιαστήριο με δώδεκα λίθους στον Θεό που τον <<εισήκουσε εν ημέρα θλίψεως>>. Και έφερε να θυσιάση σ' αυτό από τους κόπους της δουλείας που έκανε όταν ζούσε στην Μεσοποταμία.

( Σ υ ν ε χ ί ζ ε τ α ι )

Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.
Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 75-83.

ΦΙΛΟΚΑΛΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ 2: ''Ο ΝΟΥΣ'' (ΜΕΡΟΣ 10ον)

 

Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 69-72.
Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο άνθρωπος, το υπέροχο αυτό θεόπλαστον ον, η κορωνίς της Δημιουργίας, είναι μία σύνθεσις ύλης και πνεύματος, σώματος και ψυχής. Η υπέρβασις και μετάβασίς του από τον υλικό προς τον άϋλο, από τον αισθητό προς τον υπεραισθητό κόσμο γίνεται με την δύναμι της ψυχής, τον νου. Θεμελιώδης πίστις της Εκκλησίας μας είναι ότι ο άνθρωπος αποτελεί εικόνα του Τριαδικού Θεού. Ο Τριαδικός Θεός είναι Νους (Πατήρ), Λόγος (Υιός) και Πνεύμα. Νους ο άναρχος τον Λόγον απορρήτως γεγένηκε, / και το θείον Πνεύμα, το ισοσθενές εκπεπόρευκε' / και διά τούτο Τριάδα ομοούσιον, / τον Δεσπότην των όλων Θεόν καταγγέλλομεν. (Τριαδικός κανών, ήχος δ'). Και ο άνθρωπος είναι τριαδική εικόνα του Θεού. Ο άνθρωπος είναι και αυτός νους, λόγος και πνεύμα. Σε αυτήν την τριαδική, από άπειρη θεία αγάπη κατασκευή του (κατ' εικόνα) και στην κατά χάριν θέωσι (καθ' ομοίωσιν) έγκειται το απεριόριστο μεγαλείο του. Από αυτό το μεγαλείο φαίνεται η ασύγκριτη διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα. Η ψυχή εδώ είναι μία, διαιρείται κατά τους αγίους Πατέρες σε τρεις δυνάμεις ή σε τρία μέρη: στο λογιστικό, στο επιθυμητό και στο θυμοειδές. Όργανο με το οποίο ενεργοποιείται το λογιστικό είναι ο νους. Ερώτησε κάποιος έναν ερημίτη: - Γέροντα, τί είναι νους; Με χαρακτηριστική απλότητα ο γέροντας, είπε: - Να, άμα λείψει ο κυβερνήτης από ένα καράβι, τί λες; Θα καταντήση στο λιμάνι; Τα κύματα θα το σπάσουν. Έτσι και ο νους. Είναι κυβερνήτης. Κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά <<νους>> λέγεται και η ενέργεια του νου που συνίσταται σε λογισμούς, κρίσεις, συλλογισμούς και νοήματα. Αλλά όμως δεν είναι ο ίδιος ο νους, αλλά ενέργειες του νου. Νους είναι και η δύναμις που ενεργεί αυτά, η οποία ονομάζεται και  κ α ρ δ ί α  στην Αγία Γραφή. Η οποία καρδία είναι η κυριώτερη από όλες τις άλλες δυνάμεις της ψυχής και από αυτή τη δύναμι χαρακτηρίζεται η ψυχή μας λογική>> (Λόγος περί προσευχής και καθαρότητος καρδίας, Φιλοκαλία, τόμ. Α', σ. 133, κεφ. γ'). Αλλά ο νους είναι και η ικανότης του νου για την ένωσί του και μέθεξι με τον Θεόν. Αλλού ονομάζεται ικανότης προς θέα ή θεωρία ή όρασι του Θεού. Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Το να βλέπει κανείς τον Θεό, είναι ένωσις με τον Θεόν. Να γιατί ο νους κατά την πατερική ορολογία ονομάζεται <<οφθαλμός της ψυχής>>, <<νοερός οφθαλμός>>, <<όμμα>> ή <<θεωρητικόν ή λογιστικόν>> μέρος της ψυχής. Είναι εικόνα του Θεού ο άνθρωπος, διότι έχει νου. Ο νους του ανθρώπου είναι ένας δημιουργικός παράγων κάθε λεγομένου έργου πολιτισμού. Αλλά είναι τραγικό όταν στον νου λείπει η γνωστική και διακριτική αίσθησις. Τυφλώνεται τότε, εξέρχεται εντελώς από τον εαυτό του (καθώς θα δούμε) και αποκτά απόλυτες σχέσεις με τα δημιουργήματα, με την κατ' αίσθησι φύσι των όντων, ενώ η ουσία του είναι νοερά. Κολυμπά σ' ένα πέλαγος οιήσεως και κενοδοξίας, παύει να είναι <<ενεργεία νους>> και γίνεται μόνον <<δυνάμει νους>>, δηλαδή, αλογοποιείται. Γίνεται σαν τους άψυχους ηλεκτρονικούς εγκεφάλους που κατασκευάζει, σαν τα πλαστικά λουλούδια χωρίς άρωμα, σαν τις τυφλές μηχανές του. <<Ο νους του ανθρώπου, κατά την έκφρασι συγχρόνου γέροντος ασκητού, ομοιάζει με ένα πετεινόν του ουρανού, άλλοτε υψιπετές και άλλοτε χαμερπές>>. Με τα ύψη της αναβάσεως και αναγωγής του νου αφ' ενός και με τις πτώσεις του στα κατώτερα μέρη της γης αφ' ετέρου, στα οποία κυλιέται ο νους διά της επενεργείας των παθών, ασχολούνται οι Φιλοκαλικοί άγιοι Πατέρες. Η αυτοσυγκέντρωσις ή <<συνέλιξις>> του νου όσων ανθρώπων ασχολούνται με την λεγόμενη <<γιόγκα>> των μη χριστιανικών ανατολικών θρησκειών, μπορεί να πραγματοποιείται, αλλά είναι άπρακτη και άκαρπη. Ο νους εκεί παραμένει στην μέθοδο. Μέχρις εδώ μπορεί να θεωρηθή σαν μια επαινετή, ανθρώπινη όμως και μόνο προσπάθεια, γι' αυτόν τον λόγο και εκ των προτέρων καταδικασμένη. Ο νους εκεί σταματά στη μέση του δρόμου <<από Ιερουσαλήμ εις Ιεριχώ>> και <<λησταίς περιπίπτων, οι και εκδύοντες αυτόν και πληγάς επιτεθέντες αφιέντες αυτόν ημιθανή τυγχάνοντα>>. Αυτό συμβαίνει, διότι εκεί ο νους δεν έχει αντικείμενο, αναζητεί έναν ανύπαρκτο φωτισμό, και πλανάται <<πλάνην οικτράν>>, αφού στην πραγματικότητα ενούται με δαιμονικόν πνεύμα, το οποίο κατορθώνει να παρουσιάζη το ψεύδος ως αλήθεια και την αλήθεια ως ψεύδος <<μετασχηματιζόμενον εις άγγελον φωτός>>. Εθεωρήσαμε λοιπόν αναγκαίο, το δεύτερο τεύχος των Φιλοκαλικών Σελίδων να το αφιερώσουμε στο μέγιστο αυτό θέμα. Θερμή παράκλησις προς τους αγαπητούς αδελφούς αναγνώστας να προσεύχωνται για την ευτέλειά μας, ο Κύριος να καθαρίζη και τον ιδικόν μας νου <<από παντός μολυσμού σαρκός και πνεύματος επιτελούντα αγιωσύνην εν φόβω Θεού>> (Β' Κορινθ. κεφ. ζ' 1).

( ε κ  τ ο υ  π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο υ )

Παρηγόρησον, ω ψυχή μου, αρίστευσον/ως ο μέγας εν πατριάρχαις. ίνα κτήση πράξιν μετά γνώσεως, ίνα χρηματίσης νους ορών τον Θεόν, και φθάσης τον άδυτον γνόφον εν θεωρία και γένης μεγαλέμπορος. (Μ. Κανών - ωδή δ').

Τροπάριο εκφραστικό του νου εκείνου, ο οποίος απέκτησε την πρακτική αρετή με την γνώσι και με την μύησι στα υπέρ κατάληψιν μυστήρια της Αγίας Τριάδος και της Σοφίας του Θεού και γίνεται <<νους ορών τον Θεόν>>, δηλαδή θεός κατά χάριν και φθάνει στον άδυτο γνόφο της θεωρίας και της θέας της Τρισηλίου αυγής και δόξης.

Δεν μπορεί ο αγωνιστής να φθάση στην ευλογημένη κατάσταση της θεωρίας, αν πρώτα δεν περάση το στάδιο της πρακτικής. Ο Ησαϊας χρησιμοποιεί μία θαυμαστή παρομοίωσι. Παρομοιάζει τον νου με τον πατριάρχη Ιακώβ, την γυναίκα του Λεία με τους σωματικούς κόπους (με την πράξι ή την πρακτική αρετή), την γυναίκα του Ραχήλ με την θεωρία. Και λέγει:

<<...Αυτά, λοιπόν, συμβαίνουν στον άνθρωπο, που βρίσκεται ακόμα στην Μεσοποταμία για να κάνη με διάκρισι τους σωματικούς κόπους, διότι αυτοί αντιστέκονται στην έχθρα του διαβόλου με την ταπεινοφροσύνη... Αλλά δεν εγέννησε σ' αυτόν η Ραχήλ, έως ότου εγέννησε η Λεία όλα τα παιδιά της.

Ο λόγος αυτός υποδηλώνει ότι, εάν δεν κάνη ο άνθρωπος όλο το πρακτικό μέρος της αρετής, η αληθινή θεωρία δεν ελευθερώνεται σ' αυτόν. Η έννοια του λόγου αυτού είναι η εξής: Αν οι σωματικοί κόσμοι κυριαρχήσουν στις αισθήσεις και ελευθερωθούν οι αισθήσεις από τα πάθη για να μη δουλεύουν σ' αυτά, τότε η αληθινή θεωρία αποκαλύπτει τις δικές της δόξες στον νου.

<<Και ήσαν οι υιοί Λείας βοήθεια τω Ιακώβ, αλλ' ηγάπα τον Ιωσήφ υπέρ πάντας>>. Δηλαδή: και οι σωματικοί κόποι φυλάττουν τον άνθρωπο από τον εχθρό, αλλ' η αληθινή θεωρία ενώνει τον άνθρωπο με τον Θεό.

<<Αφού είδε ο Ιακώβ τον Ιωσήφ, ηθέλησε να φύγη στους γονείς του, επειδή είδε ότι εγεννήθη ο βασιλεύς των αδελφών του. Απερχόμενος, λοιπόν, εδέχθη την χαρά της ευλογίας του Θεού, ο οποίος του είπε ότι δεν θα ονομάζεται το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ. Ιακώβ ωνομάσθηκε γιατι κατενίκησε τον εχθρό διάβολο.

Όταν αξιωθή και ο νους της ευλογίας και σώση τις αισθήσεις του, οι οποίες ήσαν στα χέρια του εχθρού και ελευθερωθούν χάριν αυτού, τότε μετονομάζεται Ισραήλ, δηλαδή <<νους ορών τον Θεόν>>. Διότι εάν φθάση ο νους να δη την δόξα της Θεότητος, τότε τον φοβάται ο εχθρός...>>. Γιατί τον φοβάται ο εχθρός διάβολος; Διότι τότε ο νους είναι ενωμένος με την Θεότητα.

Πράγματι. <<Όταν ο νους απαλλαγή από τις σωματικές και ψυχικές, φυσικές σχέσεις και κινήσεις του και αξιωθή να γίνη από <<νους δυνάμει>> <<νους ενεργεία>> (δηλαδή όταν ο νους προκόψη στο υπερφυσικό και πνευματικό), τότε, λοιπόν, επανέρχεται πάντοτε προς τον εαυτόν του και διά του εαυτού του προς την έννοια του Θεού ανεβαίνει...

Και, όταν περιλάμπεται και λάμπει από εκείνο το κάλλος, λησμονεί και αυτή την ίδια φύσι. Έτσι και το <<κατ' εικόνα>> και το <<καθ' ομοίωσιν>> ο νους αναλαμβάνει και διασώζει, όντας πραγματικός <<νους>>. Και διά του εαυτού του ενώνεται και συζή αμέσως και νοερώς με τον Θείον Νου, δηλαδή τον Θεό.

Αυτή είναι η εργασία και η κίνησις του νου που γίνεται σαν κύκλος (η κυκλική κίνησις)... η οποία και μόνη, τω ώντι, είναι απλανής και άπταιστη, διότι διέκοψε κάθε άλλη ορατή ή νοερά σχέσι. Είναι και άμεση και υπέρ νόησι ένωσις και υπέρ όρασι όρασις... Χρειάζεται όμως μεγάλη διάκρισις να μη ζητά κανείς τα του καιρού προ του καιρού, μήτε να αποβάλλη αυτά που κρατεί στα χέρια του και άλλα να φαντάζεται.

Διά τούτο φόβος υπάρχει όχι μικρός...>> (άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς Φιλοκαλία τόμ. Δ', σελ. 266 ο'). Η θεωρία του Θεού ή η θέα του Θεού είναι και θέωσις του νου. Διότι, κατά τον άγιον Γρηγόριον <<ο γαρ νους εώρακε τούτο και πέπονθεν, ή δη τοιούτος και γέγονε>>. Δηλαδή αυτό που ο νους είδε, αυτό και έπαθε ή μάλιστα τέτοιος και έγινε.

Ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται ότι ο νους γίνεται αυτό ακριβώς που νοεί και <<βάφεται>> και γίνεται τέτοιος (κατ' ενέργεια, όχι κατ' ουσίαν), ίδιος με εκείνα που βλέπει. Βλέπει ο νους -κατά τον όσιο Πέτρο τον Δαμασκηνό και τον θείον Κάλλιστο- τις τελειότητες του Θεού. Αλλοιώνεται ο νους και γίνεται τέτοιος <<κατ' ενέργειαν και Χάριν θείαν>> όποιες είναι και οι τελειότητες αυτές.

Δηλαδή από την θεία σοφία γίνεται και αυτός σοφός. Από την αγιότητα γίνεται και ο νους άγιος. Από την αγαθότητα αγαθός. Από την απλότητα απλούς. Από το θείο Φως, φωτεινός... <<Όθεν, πως είναι δυνατόν να μη χαίρη τότε -σημειώνει ο άγιος Νικόδημος- όταν βλέπη τον εαυτόν του ηλλοιωμένον κρείττονα αλλοίωσιν και εν μέσω των θνητών πλουτούντα την ευτυχίαν των αθανάτων;

Πώς είναι δυνατόν να μη αγάλλεται, όταν βλέπη τον εαυτόν του προς την του Θεού ομοίωσιν αναβαίνοντα; Και ή τον εαυτόν του υπό του Θεού αρπαζόμενον ή τον Θεόν αρπαζόμενον υπό του εαυτού του; Επειδή και η αγάπη έχει φυσικό ιδίωμα να κάμνη την καρδιά τέτοια, όπως είναι και το αγαπητό (αντικείμενον).

Πώς είναι δυνατόν τότε να μην ευφραίνεται ο αγαπών άνθρωπος διά τας θείας τελειότητας, όταν βλέπη την καρδιά του μεταμορφουμένη εις εκείνο, όπερ είναι ο αγαπητός του Θεός και να μη λέγη και αυτός ως ο Παύλος:

<<Ζω δε ουκ έτι εγώ, ζη δε εν εμοί Χριστός>>; Και πιο κάτω συμπληρώνει ο άγιος ότι η θεωρία του θείου εκείνου φωτός και του θεϊκού εκείνου κάλλους είναι η πιο γλυκειά και η πιο ποθητή από όλα τα άλλα προσόντα και τις τελειότητες του Θεού.

Είναι μάλιστα τόσον δυνατή ώστε να αυξάνη την αγάπη και τον παντοκρατορικό έρωτα και να διατρυπά με τόξα και βέλη ουράνια την καρδιά των εραστών. Η ένωσις και η συνάφεια του Θεού με τον εραστή νου, του αρχετύπου με την αγαπημένη εικόνα Του, του Κτίστου με το κτίσμα, γίνεται με μια αμοιβαία κίνησι.

Τόσον συγκαταβαίνει από το ύψος Του ο αγαπώμενος Θεός και ενούται και θεώνει και γεμίζει με Χάρες τον νου, όσον ανεβαίνει ο νους με την θεωρία και την προσευχή και την κάθαρσι και την πρακτική αρετή προς τον Κύριόν του. 

( Σ υ ν ε χ ί ζ ε τ α ι )

Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.
Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 69-72.

ΦΙΛΟΚΑΛΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ 2: ''Ο ΝΟΥΣ'' (ΜΕΡΟΣ 9ον)

 

Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 61-65.
Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο άνθρωπος, το υπέροχο αυτό θεόπλαστον ον, η κορωνίς της Δημιουργίας, είναι μία σύνθεσις ύλης και πνεύματος, σώματος και ψυχής. Η υπέρβασις και μετάβασίς του από τον υλικό προς τον άϋλο, από τον αισθητό προς τον υπεραισθητό κόσμο γίνεται με την δύναμι της ψυχής, τον νου. Θεμελιώδης πίστις της Εκκλησίας μας είναι ότι ο άνθρωπος αποτελεί εικόνα του Τριαδικού Θεού. Ο Τριαδικός Θεός είναι Νους (Πατήρ), Λόγος (Υιός) και Πνεύμα. Νους ο άναρχος τον Λόγον απορρήτως γεγένηκε, / και το θείον Πνεύμα, το ισοσθενές εκπεπόρευκε' / και διά τούτο Τριάδα ομοούσιον, / τον Δεσπότην των όλων Θεόν καταγγέλλομεν. (Τριαδικός κανών, ήχος δ'). Και ο άνθρωπος είναι τριαδική εικόνα του Θεού. Ο άνθρωπος είναι και αυτός νους, λόγος και πνεύμα. Σε αυτήν την τριαδική, από άπειρη θεία αγάπη κατασκευή του (κατ' εικόνα) και στην κατά χάριν θέωσι (καθ' ομοίωσιν) έγκειται το απεριόριστο μεγαλείο του. Από αυτό το μεγαλείο φαίνεται η ασύγκριτη διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα. Η ψυχή εδώ είναι μία, διαιρείται κατά τους αγίους Πατέρες σε τρεις δυνάμεις ή σε τρία μέρη: στο λογιστικό, στο επιθυμητό και στο θυμοειδές. Όργανο με το οποίο ενεργοποιείται το λογιστικό είναι ο νους. Ερώτησε κάποιος έναν ερημίτη: - Γέροντα, τί είναι νους; Με χαρακτηριστική απλότητα ο γέροντας, είπε: - Να, άμα λείψει ο κυβερνήτης από ένα καράβι, τί λες; Θα καταντήση στο λιμάνι; Τα κύματα θα το σπάσουν. Έτσι και ο νους. Είναι κυβερνήτης. Κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά <<νους>> λέγεται και η ενέργεια του νου που συνίσταται σε λογισμούς, κρίσεις, συλλογισμούς και νοήματα. Αλλά όμως δεν είναι ο ίδιος ο νους, αλλά ενέργειες του νου. Νους είναι και η δύναμις που ενεργεί αυτά, η οποία ονομάζεται και  κ α ρ δ ί α  στην Αγία Γραφή. Η οποία καρδία είναι η κυριώτερη από όλες τις άλλες δυνάμεις της ψυχής και από αυτή τη δύναμι χαρακτηρίζεται η ψυχή μας λογική>> (Λόγος περί προσευχής και καθαρότητος καρδίας, Φιλοκαλία, τόμ. Α', σ. 133, κεφ. γ'). Αλλά ο νους είναι και η ικανότης του νου για την ένωσί του και μέθεξι με τον Θεόν. Αλλού ονομάζεται ικανότης προς θέα ή θεωρία ή όρασι του Θεού. Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Το να βλέπει κανείς τον Θεό, είναι ένωσις με τον Θεόν. Να γιατί ο νους κατά την πατερική ορολογία ονομάζεται <<οφθαλμός της ψυχής>>, <<νοερός οφθαλμός>>, <<όμμα>> ή <<θεωρητικόν ή λογιστικόν>> μέρος της ψυχής. Είναι εικόνα του Θεού ο άνθρωπος, διότι έχει νου. Ο νους του ανθρώπου είναι ένας δημιουργικός παράγων κάθε λεγομένου έργου πολιτισμού. Αλλά είναι τραγικό όταν στον νου λείπει η γνωστική και διακριτική αίσθησις. Τυφλώνεται τότε, εξέρχεται εντελώς από τον εαυτό του (καθώς θα δούμε) και αποκτά απόλυτες σχέσεις με τα δημιουργήματα, με την κατ' αίσθησι φύσι των όντων, ενώ η ουσία του είναι νοερά. Κολυμπά σ' ένα πέλαγος οιήσεως και κενοδοξίας, παύει να είναι <<ενεργεία νους>> και γίνεται μόνον <<δυνάμει νους>>, δηλαδή, αλογοποιείται. Γίνεται σαν τους άψυχους ηλεκτρονικούς εγκεφάλους που κατασκευάζει, σαν τα πλαστικά λουλούδια χωρίς άρωμα, σαν τις τυφλές μηχανές του. <<Ο νους του ανθρώπου, κατά την έκφρασι συγχρόνου γέροντος ασκητού, ομοιάζει με ένα πετεινόν του ουρανού, άλλοτε υψιπετές και άλλοτε χαμερπές>>. Με τα ύψη της αναβάσεως και αναγωγής του νου αφ' ενός και με τις πτώσεις του στα κατώτερα μέρη της γης αφ' ετέρου, στα οποία κυλιέται ο νους διά της επενεργείας των παθών, ασχολούνται οι Φιλοκαλικοί άγιοι Πατέρες. Η αυτοσυγκέντρωσις ή <<συνέλιξις>> του νου όσων ανθρώπων ασχολούνται με την λεγόμενη <<γιόγκα>> των μη χριστιανικών ανατολικών θρησκειών, μπορεί να πραγματοποιείται, αλλά είναι άπρακτη και άκαρπη. Ο νους εκεί παραμένει στην μέθοδο. Μέχρις εδώ μπορεί να θεωρηθή σαν μια επαινετή, ανθρώπινη όμως και μόνο προσπάθεια, γι' αυτόν τον λόγο και εκ των προτέρων καταδικασμένη. Ο νους εκεί σταματά στη μέση του δρόμου <<από Ιερουσαλήμ εις Ιεριχώ>> και <<λησταίς περιπίπτων, οι και εκδύοντες αυτόν και πληγάς επιτεθέντες αφιέντες αυτόν ημιθανή τυγχάνοντα>>. Αυτό συμβαίνει, διότι εκεί ο νους δεν έχει αντικείμενο, αναζητεί έναν ανύπαρκτο φωτισμό, και πλανάται <<πλάνην οικτράν>>, αφού στην πραγματικότητα ενούται με δαιμονικόν πνεύμα, το οποίο κατορθώνει να παρουσιάζη το ψεύδος ως αλήθεια και την αλήθεια ως ψεύδος <<μετασχηματιζόμενον εις άγγελον φωτός>>. Εθεωρήσαμε λοιπόν αναγκαίο, το δεύτερο τεύχος των Φιλοκαλικών Σελίδων να το αφιερώσουμε στο μέγιστο αυτό θέμα. Θερμή παράκλησις προς τους αγαπητούς αδελφούς αναγνώστας να προσεύχωνται για την ευτέλειά μας, ο Κύριος να καθαρίζη και τον ιδικόν μας νου <<από παντός μολυσμού σαρκός και πνεύματος επιτελούντα αγιωσύνην εν φόβω Θεού>> (Β' Κορινθ. κεφ. ζ' 1).

( ε κ  τ ο υ  π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο υ )

<<Τον πλανεμένο νου τον σταματά η ανάγνωσις και η αγρυπνία και η προσευχή>> γράφει ο άγιος Ευάγριος ο μοναχός (Φιλοκαλία τ. Α' 58 ε'). Όσοι αγωνισταί εδοκίμασαν τις πλάνες του Πονηρού μπορούν να δοκιμάσουν τα θεραπευτικά μέσα. Η ψυχή - λέγει ο άγιος Ιωάννης της Κροστάνδης - μοιάζει μ΄ ένα άπειρο μοσχάρι που τρέχει να βοσκήση σ΄ ένα απόκρημνο τόπο και ολίγον κατ' ολίγον φεύγει από την καθοδήγησι του βοσκού. Έτσι πλανάται από το πονηρό πνεύμα.

Όπως, όμως, δεν μπορεί να πολυχρονίση η φωτιά κάτω από το νερό, έτσι δεν μπορεί να παραμείνη αισχρός λογισμός μέσα στην φιλόθεη καρδιά. Άλλος πόλεμος είναι ο πόλεμος της μνησικακίας, του θυμού ή της κακής επιθυμίας.

Συμβαίνει μάλιστα - λέγουν οι άγιοι Πατέρες - όταν ο νους νικήση τον θυμό ο διάβολος να εξάπτη την επιθυμία. Όταν αντιθέτως ο νους εξουδετερώση την επιθυμία, εξάπτει τον θυμό. <<Με την ταραχή των δυνάμεων αυτών ο νους κατά διάνοιαν μοιχεύει και θυμώνει, χωρίς να μπορή να δεχθή τον νόμο του Νομοθέτου Θεού.

Κι' αυτό γίνεται επειδή η λαμπρότης και το φως εκείνο του νου στερήθηκε από το ηγεμονικό του νου στον καιρό της προσευχής. Το ηγεμονικό του νου βοηθεί να δη ο νους τα νοήματα που προέρχονται από τα πράγματα καθαρά και με απάθεια>> (Φιλοκαλία Α' 44 β').

Άλλη τέχνη του εχθρού είναι <<το είδωλο της αμαρτίας>> που παρουσιάζει στον νου μετά την αποτέλεσι της αμαρτίας. Αυτό το παρομοιάζουν με το <<βδέλυγμα της ερημώσεως εστώς εν τόπω αγίω>>. Τόπος άγιος και ναός του Θεού είναι ο νους του ανθρώπου.

Ο <<παραρριπισμός του νοός>>, τον οποίο αναφέρει ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, είναι ένας αιφνιδιασμός του εχθρού κατά του θεοφιλούς και αγωνιζομένου νου. Μια λεπτή, πολύ λεπτή έννοια, η οποία χωρίς κανένα χρόνο ή χωρίς καμμία αιτία, χωρίς καμμία εικόνα, επιτίθεται με μεγάλη οξύτητα και φανερώνει το πάθος.

Άλλη μέθοδος του διαβόλου είναι <<η αιχμαλωσία του νοός>> και άλλη ο πόλεμος με την <<αμάθεια και την αγνωσία>> που οδηγεί σε πλάνη ή σε αίρεσι. Είναι φορές που ο νους <<πυκτεύει (=πυγμαχεί) και δεν του επιτρέπεται να αναπνεύση από τον συνήθη πόλεμο. Διότι επηρεάζεται από τα ποικίλα πάθη. Όμως ζητώντας και κτυπώντας την πόρτα του Θείου ελέους θα του ανοίξη και θα του απαντήση ο Κύριος.

Και <<επιστάντος αγγέλου>>, αθρόως άπαντες αφίστανται οι ενοχλούντες και ευρίσκεται ο νους εν πολλή ανέσει>> (Φιλοκ. Α' 179λ'). Υπάρχουν ανάλογα θεραπευτικά μέσα τόσο για την αμαρτία του σώματος όσο και για την αμαρτία του νου. Ο άγιος Μάξιμος (Φιλοκαλία τόμ. Β' 22 ξδ') γράφει ότι:

<<Όπως το σώμα αμαρτάνει με τα πράγματα και έχει για να παιδαγωγηθή τις σωματικές αρετές, για να μένη αγνό, έτσι και ο νους αμαρτάνει με τα εμπαθή νοήματα και έχει επίσης για να παιδαγωγηθή τις ψυχικές αρετές, για να μένει αγνός, βλέποντας τα αισθητά πράγματα καθαρά και με απάθεια>>.

Μια πολύ εύστοχη, αλλά και συνήθης στα πατερικά γραπτά παρομοίωσις όσον αφορά την σχέσι σώματος και νου νου είναι αυτή: Η σάρκα ομοιάζει με υποζύγιο - ζώο και ο νους με τον επιβάτη - καβαλάρη, ο οποίος κρατεί τα ηνία - χαλινάρια σαν ηνίοχος και την κυβερνά. Μάλιστα ένα τροπάριο από τον γ' ήχο του Θεοτοκαρίου επεκτείνει την παρομοίωσι.

Καθώς βαδίζουν στον δρόμο τους ο Διάβολος (ο όφις, ο δόλιος εχθρός) πηδά και επιτίθεται εναντίον της σαρκός και <<εγκάθεται>> χρησιμοποιώντας τα σαρκικά κινήματά της. Την κεντά απροσδοκήτως, ξαφνικά με το κεντρί των παθών με σκοπό να την οδηγήση στον πνευματικό θάνατο.

Εγκάθεται εφ' οδού σαρκός εν τοις κινήμασιν,/όφις ο δόλιος εχθρός/και επιβάτη νω προσεπιτίθεται'/κεντών απροσδοκήτως Παρθένε τω κέντρω των/παθών/και θάνατον τον ψυχικόν μοι προσάγει/δι' ο βοήθει μοι.

Οι δαίμονες, γράφει ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναϊτης, παίρνουν μορφή και προσβάλλουν τον νου μας σύμφωνα με το σύνηθες πάθος που επικρατεί και ενεργεί μέσα μας. Η αιτία για να παρουσιάσουν το είδωλο, δηλαδή την φανταστική εικόνα είναι το πάθος. Μάλιστα μας δείχνουν ποικίλη και πολύμορφη την φαντασία είτε στον ξύπνιο, είτε στον ύπνο μας (στα όνειρα). Μεγάλοι, πράγματι, ηθοποιοί οι δαίμονες!

Ασυναγώνιστοι στην έμπνευσι φανταστικών παραστάσεων με σκοπό να πλανέψουν, να ταράξουν ή να μολύνουν την ψυχή. Αλλά οι άγιοι Πατέρες, που εσπούδασαν τις εμπειρίες του νοερού πολέμου, ξεσκεπάζουν τα πονηρά παιχνίδια τους, αποκαλύπτουν το σύστημα, τις θέσεις, τις παγίδες, τις αιτίες, τα σχέδια, τα φανταστικά προσωπεία και τις φανταστικές μάσκες που χρησιμοποιούν τα πονηρά πνεύματα.

Ας ακούσωμε τον άγιο Γρηγόριο τον Σιναϊτη, πάλι τον μέγα καθηγητή της πνευματικής ζωής για τις σχέσεις που έχουν μεταξύ τους τα πάθη, οι δαίμονες, οι λογισμοί, οι φαντασίες: <<Οι αιτίες των παθών είναι οι <<καθ' αμαρτίαν>> πράξεις. Οι αιτίες των λογισμών είναι τα πάθη, των φαντασιών οι λογισμοί, των εννοιών η μνήμη. Της μνήμης αιτία είναι η λήθη, της λήθης γεννήτρια είναι η άγνοια, της αγνοίας η ραθυμία.

Την ραθυμία την γεννά η όρεξις της επιθυμίας, μητέρα δε των ορέξεων είναι η κίνησις της τροπής της ψυχής, της δε κινήσεως μητέρα η ενέργεια της πράξεως. Πράξις είναι η αλόγιστη έφεσις του κακού και διάθεσις για τα αισθητά και για τις αισθήσεις>> (Άγιος Γρηγόριος Σιναϊτης Φιλοκαλία τόμ. Δ' σελ. 39).

Θεραπευτικό μέσο του ασθενούς ή εμπαθούς νου, του κενοδόξου ή του σαρκικού νου είναι <<ο θρήνος του νοός>> και ο ολολυγμός της καρδίας και ο συντριμμός και η ταλαιπωρία και η στυγνότης και η εξουδένωσις. Αυτή είναι η λέον ευπρόσδεκτος θυσία στον Θεό. <<Θυσία τω Θεώ πνεύμα συντετριμμένον, καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην ο Θεός ουκ εξουδενώσει>>.

Έλεγε κάποιος από τους Πατέρες <<κάποτε, θέλοντας να δοκιμάσω τον λογισμό μου, αν ρέμβεται, αν απολύσω αυτόν στον κόσμο, τον απέλυσα και εστάθη ο νους μου στο ίδιο σημείο, χωρίς να γνωρίζη πού να απέλθη, έως ότου πάλι τον ύψωσα άνω. Εγνώριζα βέβαια πως αν έφευγε να ρέμβεται θα ηδυνάμην να τον δαμάσω.

Αυτήν την εργασία την πνευματική κατορθώνει η ησυχία με την ταπείνωσι και με την προσευχή. Διότι το να προσεύχεται συνεχώς με ταπείνωσι ταχέως φέρει αυτό το πράγμα σε προκοπή τον νου>>.

( Σ υ ν ε χ ί ζ ε τ α ι )

Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.
Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 61-65.

ΦΙΛΟΚΑΛΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ 2: ''Ο ΝΟΥΣ'' (ΜΕΡΟΣ 8ον)

 

Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 55-61.
Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο άνθρωπος, το υπέροχο αυτό θεόπλαστον ον, η κορωνίς της Δημιουργίας, είναι μία σύνθεσις ύλης και πνεύματος, σώματος και ψυχής. Η υπέρβασις και μετάβασίς του από τον υλικό προς τον άϋλο, από τον αισθητό προς τον υπεραισθητό κόσμο γίνεται με την δύναμι της ψυχής, τον νου. Θεμελιώδης πίστις της Εκκλησίας μας είναι ότι ο άνθρωπος αποτελεί εικόνα του Τριαδικού Θεού. Ο Τριαδικός Θεός είναι Νους (Πατήρ), Λόγος (Υιός) και Πνεύμα. Νους ο άναρχος τον Λόγον απορρήτως γεγένηκε, / και το θείον Πνεύμα, το ισοσθενές εκπεπόρευκε' / και διά τούτο Τριάδα ομοούσιον, / τον Δεσπότην των όλων Θεόν καταγγέλλομεν. (Τριαδικός κανών, ήχος δ'). Και ο άνθρωπος είναι τριαδική εικόνα του Θεού. Ο άνθρωπος είναι και αυτός νους, λόγος και πνεύμα. Σε αυτήν την τριαδική, από άπειρη θεία αγάπη κατασκευή του (κατ' εικόνα) και στην κατά χάριν θέωσι (καθ' ομοίωσιν) έγκειται το απεριόριστο μεγαλείο του. Από αυτό το μεγαλείο φαίνεται η ασύγκριτη διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα. Η ψυχή εδώ είναι μία, διαιρείται κατά τους αγίους Πατέρες σε τρεις δυνάμεις ή σε τρία μέρη: στο λογιστικό, στο επιθυμητό και στο θυμοειδές. Όργανο με το οποίο ενεργοποιείται το λογιστικό είναι ο νους. Ερώτησε κάποιος έναν ερημίτη: - Γέροντα, τί είναι νους; Με χαρακτηριστική απλότητα ο γέροντας, είπε: - Να, άμα λείψει ο κυβερνήτης από ένα καράβι, τί λες; Θα καταντήση στο λιμάνι; Τα κύματα θα το σπάσουν. Έτσι και ο νους. Είναι κυβερνήτης. Κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά <<νους>> λέγεται και η ενέργεια του νου που συνίσταται σε λογισμούς, κρίσεις, συλλογισμούς και νοήματα. Αλλά όμως δεν είναι ο ίδιος ο νους, αλλά ενέργειες του νου. Νους είναι και η δύναμις που ενεργεί αυτά, η οποία ονομάζεται και  κ α ρ δ ί α  στην Αγία Γραφή. Η οποία καρδία είναι η κυριώτερη από όλες τις άλλες δυνάμεις της ψυχής και από αυτή τη δύναμι χαρακτηρίζεται η ψυχή μας λογική>> (Λόγος περί προσευχής και καθαρότητος καρδίας, Φιλοκαλία, τόμ. Α', σ. 133, κεφ. γ'). Αλλά ο νους είναι και η ικανότης του νου για την ένωσί του και μέθεξι με τον Θεόν. Αλλού ονομάζεται ικανότης προς θέα ή θεωρία ή όρασι του Θεού. Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Το να βλέπει κανείς τον Θεό, είναι ένωσις με τον Θεόν. Να γιατί ο νους κατά την πατερική ορολογία ονομάζεται <<οφθαλμός της ψυχής>>, <<νοερός οφθαλμός>>, <<όμμα>> ή <<θεωρητικόν ή λογιστικόν>> μέρος της ψυχής. Είναι εικόνα του Θεού ο άνθρωπος, διότι έχει νου. Ο νους του ανθρώπου είναι ένας δημιουργικός παράγων κάθε λεγομένου έργου πολιτισμού. Αλλά είναι τραγικό όταν στον νου λείπει η γνωστική και διακριτική αίσθησις. Τυφλώνεται τότε, εξέρχεται εντελώς από τον εαυτό του (καθώς θα δούμε) και αποκτά απόλυτες σχέσεις με τα δημιουργήματα, με την κατ' αίσθησι φύσι των όντων, ενώ η ουσία του είναι νοερά. Κολυμπά σ' ένα πέλαγος οιήσεως και κενοδοξίας, παύει να είναι <<ενεργεία νους>> και γίνεται μόνον <<δυνάμει νους>>, δηλαδή, αλογοποιείται. Γίνεται σαν τους άψυχους ηλεκτρονικούς εγκεφάλους που κατασκευάζει, σαν τα πλαστικά λουλούδια χωρίς άρωμα, σαν τις τυφλές μηχανές του. <<Ο νους του ανθρώπου, κατά την έκφρασι συγχρόνου γέροντος ασκητού, ομοιάζει με ένα πετεινόν του ουρανού, άλλοτε υψιπετές και άλλοτε χαμερπές>>. Με τα ύψη της αναβάσεως και αναγωγής του νου αφ' ενός και με τις πτώσεις του στα κατώτερα μέρη της γης αφ' ετέρου, στα οποία κυλιέται ο νους διά της επενεργείας των παθών, ασχολούνται οι Φιλοκαλικοί άγιοι Πατέρες. Η αυτοσυγκέντρωσις ή <<συνέλιξις>> του νου όσων ανθρώπων ασχολούνται με την λεγόμενη <<γιόγκα>> των μη χριστιανικών ανατολικών θρησκειών, μπορεί να πραγματοποιείται, αλλά είναι άπρακτη και άκαρπη. Ο νους εκεί παραμένει στην μέθοδο. Μέχρις εδώ μπορεί να θεωρηθή σαν μια επαινετή, ανθρώπινη όμως και μόνο προσπάθεια, γι' αυτόν τον λόγο και εκ των προτέρων καταδικασμένη. Ο νους εκεί σταματά στη μέση του δρόμου <<από Ιερουσαλήμ εις Ιεριχώ>> και <<λησταίς περιπίπτων, οι και εκδύοντες αυτόν και πληγάς επιτεθέντες αφιέντες αυτόν ημιθανή τυγχάνοντα>>. Αυτό συμβαίνει, διότι εκεί ο νους δεν έχει αντικείμενο, αναζητεί έναν ανύπαρκτο φωτισμό, και πλανάται <<πλάνην οικτράν>>, αφού στην πραγματικότητα ενούται με δαιμονικόν πνεύμα, το οποίο κατορθώνει να παρουσιάζη το ψεύδος ως αλήθεια και την αλήθεια ως ψεύδος <<μετασχηματιζόμενον εις άγγελον φωτός>>. Εθεωρήσαμε λοιπόν αναγκαίο, το δεύτερο τεύχος των Φιλοκαλικών Σελίδων να το αφιερώσουμε στο μέγιστο αυτό θέμα. Θερμή παράκλησις προς τους αγαπητούς αδελφούς αναγνώστας να προσεύχωνται για την ευτέλειά μας, ο Κύριος να καθαρίζη και τον ιδικόν μας νου <<από παντός μολυσμού σαρκός και πνεύματος επιτελούντα αγιωσύνην εν φόβω Θεού>> (Β' Κορινθ. κεφ. ζ' 1).

( ε κ  τ ο υ  π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο υ )

Αν η σάρκα, σύμφωνα με τον άγιο Ιωάννη τον Σιναϊτη μεταβάλλει και τον νου σε σάρκινο, πήλινο και εμπαθή, λερώνει και σκοτίζει τον νου με τις άτοπες και ανίερες ειθυμίες της, η ίδια η σάρκα με τις πρακτικές αρετές (ιδίως την αγρυπνία και την νηστεία) βοηθεί να λαμπρύνεται ο νους και να παίρνη τον δρόμο της απαθείας. Η κατάστασις της απαθείας είναι μία ζωή <<εν τω Θεώ>>.

<<Αυτός που είναι τέλειος στην αγάπη και ήλθε στο άκρον όριο της απαθείας δεν γνωρίζει διαφορά μεταξύ δικού του και ξένου, ή πιστού και απίστου, ή δούλου και ελευθέρου ή ολοκληρωτικά ανδρός και γυναικός, αλλά είναι ανώτερος της τυραννίας των παθών' βλέποντας στην φύσι των ανθρώπων, όλα τα θεωρεί εξ ίσου και προς όλους συμπεριφέρεται ως ίσος...

Όταν ο νους τελείως ελευθερωθή των παθών τότε οδεύει στην θεωρία των όντων αμεταστρεπτί, και πορεύεται προς την γνώσι της Αγίας Τριάδος>> (άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής). Είναι γεγονός ότι όσοι δεν έχουν μυηθεί στα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, που φανερώνονται και στο σώμα των προσευχομένων, εκπλήττονται και απορούν. Εξήγησι μας δίδει ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς:

<<...Όπως ακριβώς η εμπαθής σωματική ηδονή, προχωρώντας από το σώμα προς τον νου κάνει τον νου φιλόϋλο και σαρκικό, χωρίς να βελτιώνεται η ίδια καθόλου από την κοινωνία της με αυτόν που είναι ανώτερος, έτσι και η πνευματική ηδονή που έρχεται από τον νου προς το σώμα, μεταστοιχειώνει το σώμα και το καθιστά πνευματικό, χωρίς να λερωθή και να ασχημίση καθόλου από την κοινωνία της με αυτό που είναι κατώτερο>>.

Ασκητικό μέσο είναι κατά τον άγιο Παλαμά και <<το κατά την αφήν άλγος>>, δηλαδή η σωματική στενοχωρία και οδύνη. Έτσι νεκρώνεται η ενέργεια της αμαρτίας στο σώμα, στον δε νου οι λογισμοί, που υποκινούν τα κτηνώδη σωματικά πάθη, γίνονται ηπιώτεροι και ασθενέστεροι. Μέσα στην κακοπάθεια η οποία οδηγεί (συνδυασμένη με την ταπείνωσι και την προσευχή) στην απάθεια, είναι η χρησιμοποίησις της ράβδου από ωρισμένους αγίους της Εκκλησίας, αλλά και από συγχρόνους αγωνιστάς του πνεύματος.

Οι ραβδισμοί της σαρκός και ο πόνος είναι πολύ αποτελεσματικά στους σαρκικούς λογισμούς, στον πόλεμο του θυμού, της οργής ή της κατακρίσεως. Λουτρό του νου και της ψυχής και δευτέρα κολυμβήθρα όπου εξαλείφονται οι μολυσμοί, είναι τα δάκρυα και η κατάνυξις.

Τω πηλώ συμπέφυρμαι ο τάλας τον νουν,/πλύνόν με Δέσποτα τω λουτήρι των εμών/δακρύων δέομαί σου, και την της σαρκός μου/στολήν, λευκάνας ως χιόνια. (Μ. Κανών ωδή ε'). <<... εσκότισμαι τον νουν εν τοις βιοτικοίς/πάθεσι και ουκ ισχύω ατενίσαι προς Σε, (Κύριε), εν οδύνη, ου δύναμαι θερμανθήναι τοις/δάκρυσι της προς Σε αγάπης...>>. (Από τον ικετήριο κανόνα προς τον Κύριον ημών Ι. Χριστόν).

ΝΟΥΣ ΠΕΡΑΖΟΜΕΝΟΣ ΚΑΙ ΜΑΧΟΜΕΝΟΣ

Ένας αδελφός είχε ενοχλήσεις από πονηρούς λογισμούς και εθλίβετο. Έλεγε από πολλή ταπείνωσι: -Εγώ δεν πρόκειται να σωθώ αφού συλλογίζομαι τέτοια πράγματα. Πηγαίνοντας, λοιπόν, σ' έναν μεγάλο γέροντα τον παρακάλεσε να ευχηθή να φύγουν οι λογισμοί από αυτόν. Ο γέροντας του είπε: -Δεν σε συμφέρει, παιδί μου. Αυτός, όμως, επέμενε, βιάζοντας τον γέροντα.

Και με την δέησι του γέροντος εσήκωσε ο Θεός τον πόλεμο από τον αδελφό και αμέσως έπεσε σε υψηλοφροσύνη και υπερηφάνεια. Πήγε τότε και παρεκάλεσε τον γέροντα να έλθουν οι λογισμοί και η ταπείνωσις που είχε. (Ευεργετινός Βιβλίο Δ'). Εδώ μπορεί να θυμηθή κανείς τον λόγο του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου που λέγει ότι επιτρέπει ο Προνοητής και Φιλάνθρωπος Κύριος να υπάρχουν οι λογισμοί στον αγωνιστή, η λήθη, η άγνοια και τα συνακόλουθα για να ταπεινώνεται ο νους και να μη λογίζεται ο άνθρωπος αφ' εαυτού του Θεός.

Η σάρκα επιθυμεί κατά του πνεύματος και το πνεύμα κατά της σαρκός. Μια μάχη ακήρυκτη υπάρχει ανάμεσα στα δύο για να νικήση το ένα το άλλο και για να λάβη με το μέρος του την εξουσία. Αυτή η μάχη μέσα μας ονομάζεται <<ετερότης και στάσις και ζυγός και αμφιγενής πάλη>>.

Με την πάλη αυτή η ψυχή μερίζεται στο σημείο εκείνο, στο οποίο ρέπει ο νους σε ένα πράγμα που του έγινε πάθος ανθρώπινο>> (Φιλοκαλία τόμ. Γ' 330 ιζ'). Η πονηρία των δαιμόνων είναι εφευρετική. Εφευρίσκει τρόπους και μεθόδους να πολεμήση και να υποδουλώση τον νου μας, τρόπους για τους οποίους απορεί κανείς.

Υπάρχει ένας δαίμονας που ονομάζεται πλάνος και μάλιστα από το πρωϊ παρίσταται μπροστά στους αδελφούς, ο οποίος περιάγει τον νου από πόλι σε πόλι και από χωριό σε χωριό, από σπίτι σε σπίτι για να κάνη απλές δήθεν τις συναντήσεις. Και με το συναναστραφή κάποιος γνωρίμους μακρύτερα, καταστρέφει την ιδική του κατάστασι, εξ αιτίας της συναντήσεως με αυτούς. Και σιγά-σιγά, απομακρυνόμενος από την γνώσι του Θεού, λησμονεί και την αρετή και την ιδιότητά του.

Πρέπει, λοιπόν, ο αναχωρητής να προσέχη τούτο: από πού έρχεται ο εχθρός και πού καταλήγει. Διότι ο δαίμονας αυτός όχι εική και ως έτυχε κάνει αυτόν τον μεγάλο κύκλο. Αυτά τα κάνει θέλοντας να καταστρέψη την κατάστασι του αναχωρητού. Με σκοπό, αφού παρακινηθή από αυτά ο νους και αφού μεθύσει από τις πολλές συναναστροφές, αμέσως να πέση στον δαίμονα της οργής ή στον δαίμονα της λύπης, οι οποίοι μάλιστα μολύνουν την λαμπρότητα της καταστάσεως του νου...

Επειδή κατά τον καιρό του πειρασμού συμβαίνει ο νους να είναι θολωμένος και να μη βλέπη τα γινόμενα, μετά την αναχώρησι του δαίμονος, ας γίνη τούτο: Αφού, καθίσεις, ενθυμήσου μέσα όσα σου συνέβησαν, από πού ήρθε και πού πήγε και σε ποιό σημείο συνελήφθης από το πνεύμα της πορνείας ή της λύπης ή της οργής και πώς πάλι έγιναν τα συμβάντα. Πληροφορήσου καλά αυτά και παράδωσέ τα στην μνήμη για να τον ελέγχης, όταν αυτός παρουσιασθή μπροστά σου.

Και το σημείο που έκρυψε αυτός μήνυσέ το, για να μη το ακολουθήσης στο εξής. Αν μάλιστα θέλης να τον οδηγήσης σε μανία έλεγξέ τον αμέσως, όταν έλθη μπροστά σου, και φανέρωσέ του το πρώτο σημείο, στο οποίο εισήλθες και το δεύτερο και το τρίτο. Διότι πολύ δυσκολεύεται ο δαίμονας και δεν αντέχει την αισχύνη.

Απόδειξις μάλιστα το ότι του ωμίλησες με αποτελεσματικότητα, ας είναι η απομάκρυνσις του λογισμού από σένα. Είναι αδύνατο να σταθή όταν ελέγχεται στα φανερά. Όταν λοιπόν ηττηθή ο δαίμονας αυτός, τότε διαδέχεται ύπνος και νέκρωσις των βλεφάρων και χασμουρητά άπειρα, τα οποία διαλύει το Άγιον Πνεύμα.

 

( Σ υ ν ε χ ί ζ ε τ α ι )

Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.
Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 55-61.

ΦΙΛΟΚΑΛΙΚΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ 2: ''Ο ΝΟΥΣ'' (ΜΕΡΟΣ 7ον)

 

Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 48-55.
Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο άνθρωπος, το υπέροχο αυτό θεόπλαστον ον, η κορωνίς της Δημιουργίας, είναι μία σύνθεσις ύλης και πνεύματος, σώματος και ψυχής. Η υπέρβασις και μετάβασίς του από τον υλικό προς τον άϋλο, από τον αισθητό προς τον υπεραισθητό κόσμο γίνεται με την δύναμι της ψυχής, τον νου. Θεμελιώδης πίστις της Εκκλησίας μας είναι ότι ο άνθρωπος αποτελεί εικόνα του Τριαδικού Θεού. Ο Τριαδικός Θεός είναι Νους (Πατήρ), Λόγος (Υιός) και Πνεύμα. Νους ο άναρχος τον Λόγον απορρήτως γεγένηκε, / και το θείον Πνεύμα, το ισοσθενές εκπεπόρευκε' / και διά τούτο Τριάδα ομοούσιον, / τον Δεσπότην των όλων Θεόν καταγγέλλομεν. (Τριαδικός κανών, ήχος δ'). Και ο άνθρωπος είναι τριαδική εικόνα του Θεού. Ο άνθρωπος είναι και αυτός νους, λόγος και πνεύμα. Σε αυτήν την τριαδική, από άπειρη θεία αγάπη κατασκευή του (κατ' εικόνα) και στην κατά χάριν θέωσι (καθ' ομοίωσιν) έγκειται το απεριόριστο μεγαλείο του. Από αυτό το μεγαλείο φαίνεται η ασύγκριτη διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα. Η ψυχή εδώ είναι μία, διαιρείται κατά τους αγίους Πατέρες σε τρεις δυνάμεις ή σε τρία μέρη: στο λογιστικό, στο επιθυμητό και στο θυμοειδές. Όργανο με το οποίο ενεργοποιείται το λογιστικό είναι ο νους. Ερώτησε κάποιος έναν ερημίτη: - Γέροντα, τί είναι νους; Με χαρακτηριστική απλότητα ο γέροντας, είπε: - Να, άμα λείψει ο κυβερνήτης από ένα καράβι, τί λες; Θα καταντήση στο λιμάνι; Τα κύματα θα το σπάσουν. Έτσι και ο νους. Είναι κυβερνήτης. Κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά <<νους>> λέγεται και η ενέργεια του νου που συνίσταται σε λογισμούς, κρίσεις, συλλογισμούς και νοήματα. Αλλά όμως δεν είναι ο ίδιος ο νους, αλλά ενέργειες του νου. Νους είναι και η δύναμις που ενεργεί αυτά, η οποία ονομάζεται και  κ α ρ δ ί α  στην Αγία Γραφή. Η οποία καρδία είναι η κυριώτερη από όλες τις άλλες δυνάμεις της ψυχής και από αυτή τη δύναμι χαρακτηρίζεται η ψυχή μας λογική>> (Λόγος περί προσευχής και καθαρότητος καρδίας, Φιλοκαλία, τόμ. Α', σ. 133, κεφ. γ'). Αλλά ο νους είναι και η ικανότης του νου για την ένωσί του και μέθεξι με τον Θεόν. Αλλού ονομάζεται ικανότης προς θέα ή θεωρία ή όρασι του Θεού. Είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα. Το να βλέπει κανείς τον Θεό, είναι ένωσις με τον Θεόν. Να γιατί ο νους κατά την πατερική ορολογία ονομάζεται <<οφθαλμός της ψυχής>>, <<νοερός οφθαλμός>>, <<όμμα>> ή <<θεωρητικόν ή λογιστικόν>> μέρος της ψυχής. Είναι εικόνα του Θεού ο άνθρωπος, διότι έχει νου. Ο νους του ανθρώπου είναι ένας δημιουργικός παράγων κάθε λεγομένου έργου πολιτισμού. Αλλά είναι τραγικό όταν στον νου λείπει η γνωστική και διακριτική αίσθησις. Τυφλώνεται τότε, εξέρχεται εντελώς από τον εαυτό του (καθώς θα δούμε) και αποκτά απόλυτες σχέσεις με τα δημιουργήματα, με την κατ' αίσθησι φύσι των όντων, ενώ η ουσία του είναι νοερά. Κολυμπά σ' ένα πέλαγος οιήσεως και κενοδοξίας, παύει να είναι <<ενεργεία νους>> και γίνεται μόνον <<δυνάμει νους>>, δηλαδή, αλογοποιείται. Γίνεται σαν τους άψυχους ηλεκτρονικούς εγκεφάλους που κατασκευάζει, σαν τα πλαστικά λουλούδια χωρίς άρωμα, σαν τις τυφλές μηχανές του. <<Ο νους του ανθρώπου, κατά την έκφρασι συγχρόνου γέροντος ασκητού, ομοιάζει με ένα πετεινόν του ουρανού, άλλοτε υψιπετές και άλλοτε χαμερπές>>. Με τα ύψη της αναβάσεως και αναγωγής του νου αφ' ενός και με τις πτώσεις του στα κατώτερα μέρη της γης αφ' ετέρου, στα οποία κυλιέται ο νους διά της επενεργείας των παθών, ασχολούνται οι Φιλοκαλικοί άγιοι Πατέρες. Η αυτοσυγκέντρωσις ή <<συνέλιξις>> του νου όσων ανθρώπων ασχολούνται με την λεγόμενη <<γιόγκα>> των μη χριστιανικών ανατολικών θρησκειών, μπορεί να πραγματοποιείται, αλλά είναι άπρακτη και άκαρπη. Ο νους εκεί παραμένει στην μέθοδο. Μέχρις εδώ μπορεί να θεωρηθή σαν μια επαινετή, ανθρώπινη όμως και μόνο προσπάθεια, γι' αυτόν τον λόγο και εκ των προτέρων καταδικασμένη. Ο νους εκεί σταματά στη μέση του δρόμου <<από Ιερουσαλήμ εις Ιεριχώ>> και <<λησταίς περιπίπτων, οι και εκδύοντες αυτόν και πληγάς επιτεθέντες αφιέντες αυτόν ημιθανή τυγχάνοντα>>. Αυτό συμβαίνει, διότι εκεί ο νους δεν έχει αντικείμενο, αναζητεί έναν ανύπαρκτο φωτισμό, και πλανάται <<πλάνην οικτράν>>, αφού στην πραγματικότητα ενούται με δαιμονικόν πνεύμα, το οποίο κατορθώνει να παρουσιάζη το ψεύδος ως αλήθεια και την αλήθεια ως ψεύδος <<μετασχηματιζόμενον εις άγγελον φωτός>>. Εθεωρήσαμε λοιπόν αναγκαίο, το δεύτερο τεύχος των Φιλοκαλικών Σελίδων να το αφιερώσουμε στο μέγιστο αυτό θέμα. Θερμή παράκλησις προς τους αγαπητούς αδελφούς αναγνώστας να προσεύχωνται για την ευτέλειά μας, ο Κύριος να καθαρίζη και τον ιδικόν μας νου <<από παντός μολυσμού σαρκός και πνεύματος επιτελούντα αγιωσύνην εν φόβω Θεού>> (Β' Κορινθ. κεφ. ζ' 1).

( ε κ  τ ο υ  π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο υ )

Ράβδος δυνάμεως είναι η προσευχή. <<Αν ο Μωυσής δεν ελάμβανε από τον Θεό ράβδον δυνάμεως, δεν θα γινόταν θεός του Φαραώ για να μαστίζη αυτόν και την Αίγυπτο. Και ο νους εάν δεν λάβη στο χέρι του την δύναμι της προσευχής είναι αδύνατο να συντρίψη την αμαρτία και τις αντίθετες δυνάμεις>> (Φιλοκαλία, τ. Δ' 51 ριδ').

Στην κατάστασι αυτή ο νους απελευθερώνεται με την αληθινή ελευθερία <<η ο Χριστός ημάς ελευθέρωσε>>. Μαζί του οδηγεί στην απελευθέρωσι και ολόκληρη την ψυχή και το σώμα και τις αισθήσεις του σώματος, <<κυριεύων του σώματος εκ φρονήσεως και σωφροσύνης>>. Ο θεοφιλής νους και η ψυχή, αν συμφωνήσουν, ειρηνεύει όλο το σώμα και χωρίς να το θέλη.

Διότι, όταν θέλει η ψυχή, κάθε σωματική κίνησις σβήνει>> (Φιλοκαλία τόμ. Α' 12 νστ'). Ο νους αποκτά με την χάρι του Αγίου Πνεύματος <<νοεράν αίσθησιν>> που ονομάζεται και θεία αίσθησις. Αυτή η νοερά αίσθησις του νου κάνει τις σωματικές αισθήσεις να πειθαρχούν και να μεταπλάθωνται, ελευθερωμένες από τα δεσμά του σαρκικού φρονήματος. <<Αν ελευθερωθή ο νους από κάθε ελπίδα του κόσμου των ορωμένων, είναι σημείο ότι απέθανε μέσα του η αμαρτία.

Αν ελευθερωθή ο νους, το μεσότοιχο που υπάρχει μεταξύ του εαυτού σου και του Θεού φεύγει. Αν ελευθερωθή ο νους από όλους τους εχθρούς του και <<σαββατίση>>, ευρίσκεται σε άλλον <<καινόν αιώνα>>, όπου λογίζεται καινούργια και άφθαρτα πράγματα. Λοιπόν όπου το πτώμα, εκεί και οι αετοί. Αν δη ο Θεός ότι υπετάγη σ' Αυτόν ο νους (με την αδιάκοπη προσευχή) με όλη την δύναμι και δεν έχει άλλη βοήθεια παρά μόνον Αυτόν, τότε δυναμώνει τον νου λέγοντας:

<<Μη φοβού παις μου Ιακώβ, ολιγοστός Ισραήλ. Και πάλιν' μη φοβού ότι ελυτρωσάμην σε, εκάλεσά σε το όνομά μου' εμός ει συ' και εάν διαβαίνης δ' ύδατος μετά σου είμι' και ποταμοί ου συγκλείσουσί σε. Και εάν διέλθης διά πυρός ου κατακαυθής και φλοξ ου κατακαύση σε ότι εγώ Κύριος ο Θεός σου ο άγιος Ισραήλ, ο σώζων σε>>. (Φιλοκαλία Α' 31 Η, Θ, Ι). Η ελευθερία του νου δίδεται ως καρπός της αδιαλείπτου προσευχής και αφοσιώσεώς του στον Κυβερνήτη του παντός.

Υποταγή και δουλεία του νου στον Κύριο σημαίνει πραγματική ελευθερία και απελευθέρωσις από τον ίδιο τον εαυτόν του: <<Δώρο του αγίου Πνεύματος είναι, μυστικό και απόρρητο, το δώρο της προσευχής...

Αυτό το δώρο άλλοτε μεν έλκει μόνο του τον νου που αξιώθηκε να το λάβη, προς την άρρητη ένωσι και πηγάζει ιερή ευφροσύνη, και άλλοτε πάλι συνοδεύει μυστικά τον νου που ανυψώνεται προς τον Θεό και συμπροσεύχεται με Αυτόν σαν μία μουσική υπόκορουσι σε κάποιον που τραγουδά, εναρμονίζοντας το τραγούδι του με αυτή>> (άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς) - Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων).

Αντί Εύας αισθητής η νοητή μοι κατέστη Εύα, ο εν σαρκί εμπαθής λογισμός δεικνύς τα ηδέα και χορτάζων με αεί της ιοβόλου βρώσεως. (Μ. Κανών ωδή α'). Μετάφρασις: Αντί για την αισθητή Εύα έγινε για μένα η νοητή Εύα, δηλαδή ο εμπαθής λογισμός, που ενεργείται στην σάρκα, δείχνοντας τα γλυκά της αμαρτίας και χορταίνοντάς με πάντοτε από την φαρμακερή τροφή της παρακοής.

Μολυνόμενος ο νους από πονηρούς λογισμούς, ενεργείται η δαιμονική επήρεια και το πάθος στα αισθητά μέλη, και προσβάλλεται και το σώμα. Μολυνόμενο το σώμα γίνεται ένα μυστήριο που κάνει τον άγιο Ιωάννη της Κλίμακος να πη: <<Θαύμα ιδέσθαι νουν ασώματον υπό σώματος μολυνόμενον και σκοτούμενον και πάλιν διά πηλού τον άϋλον ανακαθαιρόμενον τε και λεπτυνόμενον>>.

Δηλαδή: είναι θαυμαστό πράγμα να βλέπης τον ασώματο νου μας να μολύνεται και να σκοτίζεται από το σώμα. Και πάλι ο άϋλος νους να ξεκαθαρίζη και να λεπτύνεται από τον πηλό (δηλαδή από τις ασκήσεις του σώματος). Σε μία ευχή της Θείας Λειτουργίας των Προηγιασμένων Δώρων ο λειτουργός δέεται: <<Ο Θεός ο μέγας και αινετός... συ πάσας ημών τας αισθήσεις της εμπαθούς νεκρώσεως ελευθέρωσον, αγαθόν ταύταις ηγεμόνα τον ένδοθεν λογισμόν επιστήσας>>.

Σε πολλά εξ άλλου τροπάρια που αναφέρονται σε οσίους οι υμνωδοί υπογραμμίζουν τον <<νουν ηγεμόνα κατά παθών ολεθρίων>> ο οποίος <<ηγεμονεύει>> και ελευθερώνει Θεία Χάριτι <<τας αισθήσεις της εμπαθούς νεκρώσεως>>. Ερωτήσαμε σύγχρονο γέροντα, άνω των ενενήντα ετών, που είναι πρακτικός και θεωρητικός ερημίτης, τυφλός στα μάτια του σώματος, αλλά έχοντας ολοφώτεινο <<το νοερόν της ψυχής όμμα>>: 

-Γέροντα, με ποιούς τρόπους μπορεί να καθαρίζη ο νους από τους ακαθάρτους και πονηρούς λογισμούς; Και μας απάντησε: -Με το να μη ξέρης τί θα πη ύπνος!! -Μα όταν τα βλέφαρα κλείνουν και <<το μεν πνεύμα πρόθυμον η δε σάρξ ασθενής>>;... -Να βιάζετε, να βιάζετε τον εαυτόν σας όσο μπορείτε -συμπλήρωσε- περισσότερο. Μη λυπήσθε τον εαυτόν σας. Η φιλαυτία είναι το μεγαλύτερο κακό, ανασταλτικό κάθε προκοπής του νου και της ψυχής.

Επάνω στο αγαθό της αγρυπνίας και της εγκρατείας λέγουν οι άγιοι Κάλλιστος και Ξανθόπουλος: <<Στην ψυχή που έχει στιλβωθεί με την μνήμη του Θεού και με την ακοίμητη αγρυπνία, νύκτα και ημέρα, εκεί οικοδομεί ο Κύριος <<επί την ασφάλειαν αυτής>> νεφέλη που την σκεπάζει την ημέρα και φως πυρός που την καταυγάζει την νύκτα και έσωθεν του γνόφου της φως θα λάμψη.

Διάλεξε, λοιπόν, για τον εαυτόν σου εργασία τρυφής την διηνεκή αγρυπνία κατά τις νύκτες, με την οποία εξεδύθησαν όλοι οι Πατέρες τον παλαιόν άνθρωπο και αξιώθηκαν την ανακαίνισι του νου. Στις ώρες αυτές η ψυχή αισθάνεται εκείνη την αθάνατη ζωή και με την αίσθησι αυτή εκδύεται το σκοτάδι των παθών και υποδέχεται το Άγιον Πνεύμα... Ψυχή που κοπιάζει σε αυτή την αγγελική κατάστασι της αγρυπνίας, οφθαλμούς χερουβικούς θα έχη για να ατενίζη και να κατοπτεύη παντοτινά την επουράνια θεωρία>> (Φιλοκαλία τόμ. Δ' σελ. 233).

 

( Σ υ ν ε χ ί ζ ε τ α ι )

Εισαγωγή στο διαδίκτυο, επιμέλεια, παρουσίαση κειμένων
ΑΓΙΟΚΥΠΡΙΑΝΙΤΗΣ.
Συνακόλουθες αναρτήσεις εκ του βιβλίου
του Αρχιμανδρίτη Ιωαννικίου:
<<Φιλοκαλικές Σελίδες 2 - Ο Νους>>,
έκδοση <<Ιερού Ησυχαστηρίου Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά>>,
Κουφάλια Θεσ/νίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 48-55.